Kritisch samenwerken voor florerende media

Stichting Democratie en Media heeft een rijke geschiedenis als mede-eigenaar van journalistieke titels in Nederland. ‘Ja, we zíjn een kritische stem. Zodat journalistiek binnen het bedrijf blijft floreren’, aldus directeur-bestuurder Nienke Venema.

Het begon allemaal bij de oprichters van de illegale verzetskrant Het Parool (1941). Zij wilden het dagblad na de bezetting onafhankelijk houden en richtten Stichting Het Parool op, als eigenaar en uitgever zonder winstoogmerk. Die zou na vele overnames in de kranten-, boeken- en tv-sector later Stichting Democratie en Media worden. Een organisatie die zichzelf steeds opnieuw uitvond in een continu veranderend medialandschap.

Met de komst van televisie en later internet, aantrekkelijk voor adverteerders, verschoof het verdienmodel van kranten. Die zochten de voordelen van schaalvergroting in een steeds groter uitgeversconcern, met SDM als beschermer van hun identiteit en voortbestaan. En hoewel SDM geen meerderheidsaandeelhouder is van DPG Media, heeft ze wel een prioriteitsaandeel van 14,27 procent met unieke rechten. Onder directeur Nienke Venema laat de stichting zich steeds vaker horen in het publieke debat.

In november 2025 stuurde u met de verzamelde Nederlandse media een brandbrief aan de informateur. Een unicum. Hoe kwam dat zo?
‘Het idee ontstond op ons jaarlijkse evenement Media voor Democratie. In België hadden de drie Vlaamse omroepen al zo’n brief gestuurd. Het leek de aanwezigen een krachtig signaal als Nederlandse media samen ook zouden waarschuwen voor de macht van Amerikaanse en Chinese big techbedrijven, en het effect hiervan op ons informatielandschap. Het lukte vrij snel om iedereen aan boord te krijgen. SDM heeft een onafhankelijke positie en geen belang anders dan goed werkende media. Daardoor kunnen we als geen ander partijen samenbrengen, en hun rol in onze democratie benadrukken. De brief heeft veel media-aandacht gekregen en is besproken in de Eerste en Tweede Kamer. Daar zijn we blij mee.’

Wat is eigenlijk het probleem?
‘Een democratie floreert alleen als mensen pluriforme, onafhankelijke en waarheidsgetrouwe informatie tot zich kunnen nemen. Daarvoor moeten er verschillende media zijn die feiten vergaren en aan meningsvorming doen; publiek en privaat, landelijk en regionaal. Maar voor hun online bereik zijn die inmiddels afhankelijk van de grote techbedrijven. Die bepalen via ondoorgrondelijke en winstgedreven algoritmes welke informatie mensen te zien krijgen, en hoe, en laten zich niet aanspreken op hun democratische verantwoordelijkheid. Ook ontwikkelen ze hun modellen op data, zoals journalistieke stukken, waar ze niet voor betalen. Bovendien gaat al tachtig procent van de digitale advertentie-inkomsten in Nederland naar buitenlandse techbedrijven. Het verdienmodel van private media staat hierdoor ernstig onder druk. Met de toenemende populariteit van AI-chatbots wordt dat waarschijnlijk nog erger. Je kunt op dit moment niet zonder de techreuzen, maar ze eten je ook leeg.’

Wat helpt daartegen, behalve een brief? 
‘Zorgen dat de media kunnen blijven innoveren. Schaalvergroting en gezamenlijk optrekken helpen daarbij. Maar ook de politiek moet begrijpen wat erop het spel staat. Media en technologie kunnen alleen in samenhang worden benaderd, want die beleidsterreinen zijn niet langer te scheiden. Strenge regulering helpt daarbij. Daarom moet de Nederlandse regering zich inzetten voor snelle, stevige implementatie van Europese wetgeving die de machtsconcentratie van big tech aan banden legt.'

Was u vanwege schaalvergroting vóór DPG's overname van RTL Nederland?
’Deels, mits onder strenge voorwaarden. We moesten flink omdenken, want moest DPG nog groter worden? Maar het speelveld is niet meer landelijk, maar mondiaal. Media staan niet meer los van de technologieën van de techreuzen. Daarbij valt DPG in het niet. In dat veld zou de positie van DPG met RTL en Videoland erbij veel sterker worden. Er waren wat ons betreft wel stevige waarborgen nodig voor de onafhankelijkheid van titels binnen DPG. Die zijn er ook gekomen.

En wellicht nog belangrijker: er waren geen andere aantrekkelijke kopers voor RTL. De Duitse eigenaar had RTL Nederland te koop gezet, en Talpa mocht het van de Autoriteit Consument en Markt niet overnemen. Andere potentiële gegadigden waren Amerikaanse partijen als Disney+ en Warner Bros, die alleen interesse hadden in Videoland. Die zouden niet investeren in RTL Nieuws, dat miljoenen Nederlanders goed, onafhankelijk geproduceerd nieuws brengt. Die bron van gratis toegankelijk nieuws wilden we echt niet kwijt voor Nederland. Door onze ontstaansgeschiedenis beseffen we hoe belangrijk een pluriform medialandschap is.'

Wat is dat historische besef dan?
’SDM is ontstaan dankzij ongelooflijk moedige mensen in de Tweede Wereldoorlog, die hun leven in de waagschaal legden voor het maken en verspreiden van het illegale Parool. Ieder jaar op 5 februari herdenken we de omgekomen Paroolmedewerkers. Een aardappelboer, tramconducteur, drukker of journalist; heel gewone mensen die niet accepteerden dat hun land niet in vrijheid verder kon. Zij geloofden dat vertellen en duiden wat er in de werkelijkheid gebeurt, een cruciale vorm van verzet was tegen een totalitair bewind. Het is ook noodzakelijk om zo’n bewind te voorkomen.’

SDM heeft nog maar 14,27 procent aandeel in DPG. Wat kunt u daarmee? 
‘We hebben als minderheidsaandeelhouder geen stem in de bedrijfsvervoering, maar ons prioriteitsaandeel geeft een aantal belangrijke rechten. We kunnen de verkoop of sluiting van titels, of ingrijpende wijzigingen in hun identiteit tegenhouden. We hebben het recht een commissaris voor te dragen. En in de statuten is vastgelegd dat ons aandeel niet verwatert onder de tien procent. Zo blijft onze toestemming nodig bij een fusie, ontbinding, splitsing of statutenwijziging van DPG, en kunnen we naar de Ondernemingskamer stappen bij vermeend wanbeleid.'

Financiert SDM ook projecten van derden?
‘Dat hebben we gedaan. Ons fonds heeft moedige clubs gesteund met een onderbelicht geluid: tegen discriminatie van moslims, voor de positie van zwarte Nederlanders, voor bescherming van online privacy. Maar de huidige tijd vraagt iets anders van ons. We geloven dat sterke, onafhankelijke spelers op het snijvlak van media en democratie hard nodig zijn, en dat wij het aan onze geschiedenis verplicht zijn om die rol op ons te nemen.'

Binnen DPG, of in het publieke debat?
‘Beide. En ook op andere manieren, door initiatieven te ontwikkelen die hier aan bijdragen. De laatste twee decennia heeft SDM zich hard gemaakt voor de beschermingsrechten die wij en de andere mediastichtingen hebben. Daar zijn we trots op. Ook op het handvest dat we samen met de andere aandeelhouders en de bestuurders van DPG hebben getekend, waarin we het belang van onafhankelijke journalistiek onderschrijven. Alle toekomstige aandeelhouders en bestuurders moeten dat ondertekenen. Er bestaat in Europa of misschien zelfs wereldwijd geen ander mediabedrijf met zo'n governance. Dat is echt uniek. Het vraagt ook van ons om het goede voorbeeld te geven, zodat andere media-eigenaren niet denken: zo’n constructie is niets voor ons. Ja, we zíjn er als kritische stem, we zíjn er als hoeder, en tegelijk floreert het bedrijf. Onze media zijn geen museumstuk. Hoeden betekent behalve beschermen ook innoveren, meegaan met de tijd, snappen wat je publiek nodig heeft. We moeten daarover in gesprek blijven met de hoofdredacties. Het is nu aan ons gezamenlijk om te laten zien dat het werkt.’